Ana Sayfa Eğitim Anlatım Bozuklukları (Örnekli Konu Anlatımı)

Anlatım Bozuklukları (Örnekli Konu Anlatımı)

Anlatım Bozuklukları

Duygularımızı ve düşüncelerimizi aktarmak için kurduğumuz cümlelerin açık ve anlaşılır olması gerekmektedir. Eğer böyle cümleler kuramıyorsak, anlatım bozukluğu yapıyoruz demektir. Anlatım bozukluğu yaptığımız durumda, sağlıklı bir iletişim kurmamız mümkün değildir. Anlatım bozuklukları, anlama dayalı anlatım bozuklukları ve yapıya dayalı anlatım bozuklukları olarak ikiye ayrılmaktadır. Her iki anlatım bozukluğu konusunu, örneklerle inceleyeceğiz.

Anlama Dayalı Anlatım Bozuklukları

Gereksiz Sözcük Kullanımı

İyi kurulmuş bir cümlede gereksiz sözcük bulunmamalıdır. Cümle içinde herhangi bir görevi olmayan tüm sözcükler gereksizdir. Bir kelimenin cümle için gerekli olup olmadığın anlamak için o sözcüğü cümleden çıkarırız. Bu kelime çıkarıldığında, cümlenin anlamında herhangi bir değişiklik veya daralma olmuyorsa, o kelimenin gereksiz olduğunu söyleyebiliriz.

Gereksiz sözcük kullanımı, Türkçemizin duruluk ilkesiyle alakalıdır. Bu ilkeye göre Türkçe bir cümle içinde hiçbir gereksiz kelime bulunmamalıdır.

Örnek:

  • Gizli sırlarımızı ortaya döktü. (Sır zaten gizli anlamını da barındırdığı için gizli sözcüğüne ihtiyaç yoktur.)
  • Sırlarımızı ortaya döktü.

Gereksiz sözcük kullanımı eş anlamlı kelimelerin bir arada kullanılmasından veya anlamca birbirini kapsayan kelimelerin kullanımından da kaynaklanabilir.

Örnek:

  • Araba neredeyse, az kalsın duvara çarpıyordu. (Neredeyse ve az kalsın eş anlamlı kelimelerdir. İkisinden birinin kullanılması doğrudur.)
  • Araba neredeyse duvara çarpıyordu.
  • Araba az kalsın duvara çarpıyordu.

Örnek:

  • Annem tüm sorunları hemen hallediverir. (Hemen ve hallediverir sözcükleri birbirini kapsadığı için her iki kelimenin birden kullanılması anlatım bozukluğuna yol açmıştır.)
  • Annem tüm sorunları hemen halleder.

Anlamca Çelişen Sözcüklerin Kullanımı

İyi kurulmuş bir cümle içinde, anlamca birbirleriyle çelişen kelimelerin bulunmaması gerekmektedir. Cümlenin tam olarak anlaşılması için, cümleden tek bir anlam çıkarılabilmelidir. Eğer cümle birden fazla anlam çıkıyorsa, o cümle çelişkili bir cümle olarak değerlendirilir.

Örnek:

  • Tam iki yıla yakın bir zamandır bu iş için uğraşıyorum. (Tam ve iki yıla yakın sözleri çelişkilidir.)
  • Elbette bu konuyu en iyi sen düşünmüş olabilirsin. (Elbette ve olabilirsin sözcükleri çelişkilidir.)

Sözcüğün Yanlış Anlamda Kullanılması

Sözcüklerin cümle içinde doğru anlamda kullanılması oldukça önemlidir. Sözcükler doğru anlamda kullanılmadığı zaman anlatım bozukluğu meydana gelir.

Örnek:

  • Ev ücretleri son yıllarda artış trendinde. (Ücret sözcüğü alınan hizmetler için kullanılırken, satın aldığımız ürünler için fiyat sözcüğü kullanılır. Dolayısıyla bu cümlede ücret yerine fiyat sözcüğü kullanılmalıdır.)
  • Hiçbir konuda gençleri azımsamamalıyız. (Azımsamak sözcüğü küçümsemek sözcüğü yerine kullanılmıştır. Azımsamak, miktar olarak az bulmak anlamına geldiği için buradaki kullanımı doğru değildir.)

Sözcüğün Yanlış Yerde Kullanımı

Türkçe’nin kurallarından biri de cümle içinde sözcüklerin doğru dizilmesi gerekliliğidir. Bir sözcüğü cümle içinde yanlış yerde kullandığımızda anlam bozukluğu ortaya çıkmaktadır.

Örnek:

  • Çok evde duran çocukların canının sıkılması normal karşılanmalıdır. (Çok sözcüğü bu cümlede yanlış yerde kullanıldığı için anlam bozukluğuna yol açmıştır.)
  • Evde çok duran çocukların canının sıkılması normal karşılanmalıdır.

Deyimin Yanlış Anlamda Kullanımı

Deyimler, kalıplaşmış ve değiştirilemez anlamları olan söz öbekleridir. Deyimler sahip oldukları anlamın dışında kullanılması, anlatım bozukluğuna sebep olur.

Örnek:

  • Koridorda müdürü ile karşılaşan Ahmet’in etekleri zil çalıyordu. (Etekleri zil çalmak deyimi çok sevinmek anlamına gelmektedir. Oysa bu cümlenin anlamına göre Ahmet’in çok heyecanlandığı belirtilmek istenmiştir. Etekleri zil çalıyordu deyimi yerine, etekleri tutuştu deyimi kullanılabilirdi.)

Anlam Belirsizliği

Cümlede zamir kullanılmadığı takdirde, kişi bakımından anlam belirsizliği ortaya çıkabilir. Böyle durumda cümleden farklı anlamlar çıkabilmektedir. Bunun önüne geçmek ve Türkçe’nin açıklık ilkesine uygun bir cümle kurmak için zamir kullanımına dikkat etmeliyiz.

Örnek:

  • Küçük kapının ardında oyun oynuyordu. (Bu cümlede bir kişinin küçük kapının ardında mı oyun oynadığı yoksa küçük bir çocuğun mu kapının ardında oyun oynadığı tam olarak anlaşılamamaktadır. Bu bozukluk, anlatılmak istenene göre doğru noktalama işaretiyle veya doğru zamirin kullanımı ile giderilebilir.)
  • Küçük, kapının ardında oyun oynuyordu.
  • O, küçük kapının ardında oyun oynuyordu.

Anlam belirsizliği, kişi zamirinin kullanılmamasının yanı sıra, noktalama yanlışından da kaynaklanabilir.

Örnek:

  • Öğretmen adamın sözünü kesmemek için beklemek zorunda kaldı. (Bu cümlede öğretmenin mi beklediği yoksa adamın mı beklediği tam olarak anlaşılmamaktadır. Bu bozukluğun giderilmesi için öğretmen sözcüğünden sonra virgül koyulması gerekmektedir.)

Mantık ve Sıralama Yanlışlığı

Mantık açısından doğru sıra ile oluşturulmayan cümlelerde de anlatım hatası meydana gelir.

Örnek:

Bırak yumurta kırmayı, yemek bile yapamazdı. (Bu cümlede daha kapsamlı olan yemek yapma eylemi, yanlış sırada kullanılmıştır.)

  • Bırak yemek yapmayı, yumurta bile kıramazdı.

Yapısal Anlatım Bozuklukları

Özne – Yüklem Uyumsuzluğu

Özne yüklem uyumsuzluğu üç farklı başlık altında incelenmektedir. Kişi bakımından, tekillik-çoğulluk bakımından ve özne eksikliği bakımından anlam bozukluğunu detaylı bir şekilde aşağıda bulabilirsiniz.

Kişi Bakımından Uyumsuzluk

Bu konu ile ilgili kural öznenin tekil, ikinci tekil veya üçüncü tekil olduğu durumlarda, yüklemin birinci çoğul kişiye göre çekilmesidir.

Örnek:

  • Ben ve Ahmet daha önce bu konuyu araştırmıştı. (Özne ile yüklem arasında uyumsuzluk bulunmaktadır. Özne 1. çoğul olduğu için yüklem de 1. çoğul olmalıdır.)
  • Ben ve Ahmet daha önce bu konuyu araştırmıştık.

Tekillik-Çoğulluk Bakımından Uyumsuzluk

Tüm cümlelerde özne ve yüklem arasında tekillik-çoğulluk bakımından bir uyum olmalıdır. Öznenin insan olduğu durumlarda yüklem tekil veya çoğul olabilir ancak, insan dışındaki varlıkların özne olduğu durumlarda yüklemin daima tekil olması gerekmektedir. Bu durumun istinası, insan dışı varlıklara kişileştirme sanatı yapıldığı durumlarda ortaya çıkmaktadır.

Örnek:

  • Anneler, çocuklarının iyiliğini isterler. (Doğru)
  • Kediler çok tatlı miyavlıyorlar. (Yanlış. Yüklem miyavlıyor şeklinde olmalıydı.)
  • Kelebekler baharın gelişinin tadını çıkarıyorlar. (Kişileştirme sanatı uygulandığı için doğru.)

Özne Eksikliği Bakımından Uyumsuzluk

Cümle içinde öznenin bulunmaması, eksik olması veya öznenin birden fazla yükleme bağlanması, anlatım bozukluğuna yol açar.

Örnek:

Herkes onu konuşuyor, onun yüzüne karşı bir şey söyleyemiyordu. (İkinci cümlenin başına özne getirilmelidir.)

Herkes onu konuşuyor, kimse onun yüzüne karşı bir şey söyleyemiyordu.

Eklerle İlgili Yanlışlar

Eklerin doğru kullanılmaması anlatım bozukluğuna yol açmaktadır.

Örnek:

Biz gezmesini seven bir milletiz. (Bu cümlede gereksiz bir iyelik eki kullanılmıştır.)

Biz gezmeyi seven bir milletiz.

Öge Eksikliği

Cümle içinde bir veya daha fazla ögenin eksikliği, anlatım bozukluğuna yol açmaktadır. Özellikle nesne ve tümleç eksikliği, sıklıkla anlatım bozukluğu olarak karşımıza çıkmaktadır.

Örnek:

  • İnsanlar bu konuda uzmanlara inanmıyor, bu nedenle dinlemiyor. (Bu cümlenin ikinci kısmında nesne eksikliği bulunmaktadır.
  • İnsanlar bu konuda uzmanlara inanmıyor, bu nedenle onları dinlemiyor.

Yüklem Eksikliği

Özellikle sıralı ve bağlı cümlelerde gördüğümüz bu anlatım bozukluğu, iki cümlenin tek bir yükleme bağlanması ile meydana gelir.

Örnek:

  • Durakta indiğimizde o işine, ben evime gittim. (Bu cümlede ilk kısmın sonunda yüklem eksikliği bulunmaktadır.)
  • Durakta indiğimizde o işine gitti, ben evime gittim.

Gazetecilik bölümü mezunu biri olarak kendimi teknoloji alanında özgür hissediyorum. Bu nedenle teknoloji, oyun bölümlerinde araştırmalar yaparak yazılarımı Help 724 sitesinde paylaşmaya başladım. Özellikle sosyal medya, uygulamalar, internet siteleri ve oyunlar alanında edindiğim bilgi ve tecrübeler sizlerle beraber olacak. Paylaştığım içerikler ile ilgili soru ve görüşlerinizi ileterek bana destek olabilir ve sizin isteklerinize yönelik içeriklerde hazırlayabilirim.

YORUM YAP

Lütfen yorumunuzu girin!
Lütfen isminizi buraya girin